Ana sayfa Raporlar Ekonomi Raporları ve Gelişmeleri BETAM –...

BETAM – Reisi Kadın Olan Her Dört Haneden Biri Yoksul

PAYLAŞ

ishayati-01

Gökçe Uysal* ve Mine Durmaz**

Yönetici özeti

Gerek toplumsal cinsiyet eşitliği gerekse gelecek nesillerin fırsat eşitliği açısından aile reisi kadın olan hanelerin durumu hem akademik araştırmaların hem de politika yapıcıların üzerinde durduğu bir konudur. 2011 yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Anketi verilerine göre kadın aile reisleri iki farklı profile sahiptir, genç, eğitimli ve işgücü piyasasına bağlılığı nispeten kuvvetli kadınlar ile yaşlı, eğitim seviyesi düşük ve yalnız yaşayan kadınlar. Yine de hangi profilden olursa olsun aile reisinin kadın olduğu hanelerde maddi yoksunluk daha yaygındır. Aile reisinin kadın olduğu her dört haneden birinde beslenme, ısınma ve giyecek gibi temel ihtiyaçlar karşılanamamaktadır. Reisi kadın olan hanelerin en azından maddi  yoksunluktan çıkmaları için özel politikalara ihtiyaç duyulduğu ortadadır, ancak bu politikaların tasarımında kadınların işgücü piyasası bağlılıklarının gözetilmesi önemlidir.

Hanelerin yüzde 15’inin reisi kadın

Aile reisi kadın olan hanelerin görece durumları akademik çalışmaların, politika yapıcıların ve STK’ların üzerinde durduğu önemli toplumsal cinsiyet konularından biri olmuştur. Zira bu durum hem hanelerde yaşayan yetişkinlerin hem de bu hanelerde büyüyen çocukların yaşam koşullarının önemli bir belirleyicisi haline gelmektedir. Bu araştırma notunda TÜIK tarafından yayınlanan 2011 Gelir ve Yaşam Koşulları (GYK) araştırmasının verileri kullanılarak Türkiye’deki kadın aile reisleri ve hanelerinin genel durumları incelenmektedir. Araştırmada aile reisi TÜİK’in kullandığı “referans kişi”ye tekabül etmektedir. Bu tanım “hanehalkının sosyo-ekonomik durumu ve hanede yaşayan tüm fertlerin özellikleri hakkında en doğru bilgiye sahip, hanenin yönetim ve geçiminden sorumlu yetişkin hanehalkı üyesi” olarak özetlenebilir.

Tablo 1: Kadın ve erkek hane reislerinin yaş dağılımı , 2011

 

Kadın hane reisleri

Erkek hane reisleri

Yaş grubu

Hane sayısı (bin)

%

Hane sayısı (bin)

%

65 yaş altı

         2.014

67,3

10.967

88,2

65 ve 65 yaş üstü

             977

32,6

1.968

11,8

Toplam hane sayısı

2.991

100

16.667

100

Kaynak : 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

2011 GYK Araştırması verilerine göre yaklaşık 19,6 milyon hane reisinin yüzde 15,2’si kadındır. Diğer bir deyişle, Türkiye’de yaşayan yaklaşık 72 milyon kişi içerisinde 7,7 milyon kişi aile reisinin kadın olduğu hanelerde yaşamaktadır. Kadın ve erkek aile reislerinin yaşa göre dağılımı incelendiğinde, kadınların daha uzun süre yaşıyor olmasının doğrudan etkisi görülmektedir. Hane reisi olan kadınların üçte biri 65 yaş üzerinde iken bu oran erkeklerde yüzde 11.8’dir (Tablo 1).

 

Kadın hane reisleri çoğunlukla dul

Kadın aile reislerinin medeni durumları Tablo 2’te verilmektedir. Veriler yaş dağılımına paralel olarak kadın aile reislerinin yaklaşık yarısının eşini kaybetmiş olduğunu göstermektedir. Hiç evlenmemiş, boşanmış ya da eşinden ayrı yaşayan kadın aile reislerinin payı  yüzde 22,9’dur. Diğer taraftan, kadın aile reislerinin yüzde 20’si ise evlidir.

Tablo 2: Kadın hane reislerini medeni durumu (2011)

Hane sayısı (bin)

%

Hiç evlenmedi

216

7,2

Evli

601

20,1

Eşi öldü

1.704

57,0

Boşandı

385

13

Ayrı yaşıyor

84

2,8

Toplam hane sayısı

2.991

100

Kaynak : 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Kadın hane reisleri düşük eğitim düzeyine sahipler

Tablo 3’te kadın ve erkek aile reislerinin eğitim durumları verilmektedir. Nispeten genç aile reislerinin eğitim durumları iki farklı dinamiğe işaret etmektedir. Kadın aile reislerinin yüzde 17,9’u, erkek aile reislerinin ise sadece yüzde 2,2’si okuryazar değildir. Okuryazar olmamak kadın aile reisleri arasında daha sık görülmekle beraber hane sayıları oldukça benzerdir. Aile reisinin okuryazar olmadığı hane sayısı kadın reislerde 360 bin, erkek reislerde ise 323 bindir. Türkiye’nin genel eğitim seviyesine paralel olarak hane reislerinin büyük çoğunluğunun liseden az eğitimli olduğu görülmektedir. Kadın aile reislerinin yarısı, erkek aile reislerinin ise neredeyse üçte ikisi en fazla 8 yıl eğitim görmüştür. Diğer taraftan kadın aile reislerinin yüzde 28,4’ü, erkek aile reislerinin ise yüzde 34’ü en az lise mezunudur. Görüldüğü gibi en az lise mezunu olma sıklığı kadın ve erkek aile reisleri arasında fazla değişmemektedir.

65 yaş ve üzeri hane reislerinin eğitim dağılımı ise kadınlar aleyhine daha bozuktur. Nispeten daha yaşlı olan kadın hane reislerinin yarısından çoğu okuryazar değildir. Bu durum kuşkusuz daha eski nesillerdeki eğitim seviyelerinin düşüklüğünün bir yansımasıdır.

 

Tablo 3: Eğitim durumlarına göre hane reisleri (2011)

Kadın aile reisleri

 

65 yaş altı

65 yaş ve üzeri

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Okuryazar olmayan

360

17,9

542

55,5

Lise altı

1.083

53,8

402

41,1

Lise

304

15,1

15

1,5

Yüksek okul

267

13,3

18

1,9

Toplam kadın hane reisi sayısı

2.014

100

977

100

Erkek aile reisleri

65 yaş altı

65 yaş ve üzeri

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Okuryazar olmayan

323

2,2

333

17,0

Lise altı

9.372

63,8

1.412

71,8

Lise

2.938

20

103

5,2

Yüksek okul

2.060

14

118

6,0

Toplam erkek hane reisi sayısı

14.693

100

1.967

100

Kaynak: 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Tablo 4 yaş gruplarına göre erkek ve kadınların hane reisi olduğu hanelerin ortalama büyüklüğünü göstermektedir. Verilere göre Türkiye genelinde kadın reisi olan hanelerin ortalama büyüklüğü 2,6 kişi, erkek reisi olanların ise büyüklüğü 3,9 kişidir. Bu durum kadın reisi olan hanelerdeki çocuk sayısının daha düşük olmasından kaynaklanmaktadır (Tablo 5). Kadın aile reislerinin nispeten yaşlı olmasının bu durumda payı vardır. Ancak 65 yaş altı aile reisleri arasında da kadınların yaşadıkları hanelerin mevcudunun daha az olduğu görülmektedir. 65 yaş altı kadın aile reislerinin hane büyüklüğü 2,9 iken erkek hane reislerinde bu rakam 4,1’e yükselmektedir.

Kadın reisli hanelerde çocuk sayısı düşük

Benzer şekilde hane reisi erkek olan hanelerde çocuk sayısı kadın reisi olanlara göre daha fazladır, erkek hane reisinin bulunduğu hanelerin yüzde 12’sinde en az üç çocuk bulunurken kadınlarda ise bu oran yaklaşık yüzde 5’tir. Diğer taraftan, yaklaşık 3 milyon hane reisi kadından yüzde 72’sinin kendisiyle yaşayan çocuğu bulunmamaktadır. Reisi erkek olan hanelerde ise bu oran yüzde 44’tür.

Tablo 4: Ortalama hane halkı büyüklükleri, 2011

 Kadın aile reisleriErkek aile reisleri
65 yaş altı

2,9

4,1

65 ve 65 yaş üstü

2

2,9

Tüm yaş grupları

2,6

3,9

Kaynak: 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Tablo 5: Çocuk sayısına göre hane reislerinin dağılımı (2011)

Kadın aile reisleri

 

65 yaştan küçük

65 ve 65 yaş üzeri

Çocuk Sayısı

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

0

1.317

65,4

865

88,5

1

391

19,4

59

6,1

2

206

10,2

37

3,8

3+

100

4,9

15

1,6

Toplam kadın hane reisi sayısı

2.014

100

977

100

Erkek aile reisleri

 

65 yaştan küçük

65 ve 65 yaş üzeri

Çocuk Sayısı

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

0

5.670

39

1.689

85,83

1

4.017

27,33

123

6,26

2

3.232

21,99

86

4,36

3+

1.780

                      12

70

3,55

Toplam erkek hane reisi sayısı

14.699

100

1.968

100,00

Kaynak: 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Genç aile reisi kadınların dörtte biri ücretli çalışıyor

Tablo 6’de aile reisi olan kadınların işgücü durumları verilmektedir. Daha önceki tablolarla uyumlu olarak bu tabloda da 65 yaş altı ve üzeri kadınların durumu ayrı ayrı incelenmektedir. 65 yaş altında işgücüne katılan (çalışan ya da iş arayan) kadınların oranı yüzde 36,3’e yükselmektedir. Yine de hane reisi olan kadınların neredeyse yarısının ev işleriyle uğraşıyor olması dikkat çekicidir. 65 yaş üzerindeki aile reisi olan kadınların büyük kısmının emekli ya da yaşlı olduğu ancak üçte birinin hala ev işleri ve bakımla uğraştığı görülmektedir.

Tablo 6: Hane reisi kadınların işgücü durumu, 2011

 

Tüm yaş grupları

65 yaş altı

65 yaş ve üzeri

Ücretli veya yevmiyeli

17.4

25.3

1.4

İşveren/kendi hesabına

6.6

8.6

2.5

İş arıyor

1.6

2.4

 
Çırak/stajyer, eğitim öğretime devam ediyor

1.1

1.7

 
Emekli, erken emekli veya işten ayrılmış

10.1

9.5

11.4

Yaşlı, engelli veya çalışamaz halde

19.0

4.1

49.6

Ev işleri, çocuk, yaşlı, hasta vb. kişilerin bakımı ile meşgul

43.7

48.3

34.3

Diğer faal olmayan

0.4

0.2

0.9

Kaynak : 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

İstihdamda olan kadın hane reislerinin ağırlıklı olarak tarım dışı sektörlerde, ücretli / maaşlı istihdam edildiği göze çarpmaktadır. İşveren ya da kendi hesabına çalışan kadınların oranı ise yüzde 15’in üzerindedir. Diğer taraftan, beklendiği gibi tarım sektöründe kadınlar ağırlıklı olarak kendi hesabına, ücretsiz aile işçisi ya da yevmiyeli çalışmaktadır.

Tablo 7: Hane reisi kadınların istihdam durumları, 2011

 

Tarım dışı sektörler

Tarım sektörü

İstihdam durumu

Kişi sayısı (bin kişi)

Yüzde oranları

Kişi sayısı

(bin kişi)

Yüzde oranları

Ücretli, maaşlı

412

74,7

0.9

0,6

Yevmiyeli

38

7

31

18,5

İşveren

14

2,6

0,7

0,4

Kendi hesabına

81

14,8

115

68,2

Ücretsiz aile işçisi

4,5

0,8

20

12,3

Toplam çalışan kadın hane reisi kadın

552

100

169

100

Kaynak : 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Doğu – Batı farklılaşması

Tablo 8’da kadın ve erkek hane reislerinin dağılımı bölgesel kırılımda verilmektedir. Türkiye genelinde hanelerin yüzde 15,2’sinin reisi kadın olduğunu belirtmiştik. En yüksek kadın hane reisi oranına sahip iki bölge Akdeniz (yüzde 17,5) ve Ege’dir (yüzde 17,1). En düşük orana sahip iki bölge ise Orta Doğu Anadolu (yüzde 8,7) ile Kuzey Doğu Anadolu’dur (yüzde 10,3). Güney Doğu Anadolu’da kadın hane reisi oranının ülke ortalamasına oldukça yakın ve beklenenin üzerinde olması (yüzde 14,4) dikkat çekicidir. Sosyo ekonomik yapılar itibariyle Orta Doğu Anadolu ve Kuzey Doğu Anadolu bölgeleri ile yakın benzerlik gösteren bu bölgede kadın hane reisi oranının nispi olarak yüksek çıkması araştırılmaya değer bir konudur.

Tablo 8: Bölgelere göre kadın ve erkek hane reislerinin dağılımı (2011)

Bölgeler

Reisi kadın olan hane sayısı

Reisi erkek olan hane sayısı

Kadın hane reislerinin oranı

İstanbul

599

3.051

16,4

Batı Marmara

169

871

16,3

Ege

498

2.419

17,1

Doğu Marmara

257

1.675

13,3

Batı Anadolu

273

1.661

14,1

Akdeniz

468

2.199

17,5

Orta Anadolu

109

863

11,2

Batı Karadeniz

197

1.067

15,6

Doğu Karadeniz

109

597

15,4

Kuzey Doğu Anadolu

45

393

10,3

Orta Doğu Anadolu

62

649

8,7

Güney Doğu Anadolu

205

1.222

14,4

Toplam hane sayısı

2.991

16.667

15,2

Kaynak: 2011 TUIK Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi; Betam

Reisi kadın olan her dört haneden biri maddi yoksunluk içerisinde

Bu araştırma notunda yoksulluk doğrudan maddi yoksunlukla eşdeğer kabul edilip, Gelir ve Yaşam Koşulları anketinde beslenme, ısınma ve giyim ile ilgili sorulara olumsuz cevap verenler maddi yoksun olarak kabul edilmiştir. [1] 2011 yılı itibariyle Türkiye genelinde yaklaşık 15,1 milyon kişi (yüzde 20,8) beslenme, ısınma ve giyim ihtiyaçlarının üçünü de karşılayamamaktadır. Ayrıca maddi yoksunluk ya da yoksulluk ailenin reisinin cinsiyetine göre değişmektedir, verilere göre hane reisi kadın olan hanelerde yoksulluk daha yaygındır.

Aile reisinin kadın olduğu yaklaşık 3 milyon hane içerisinde 771 bin hane (yüzde25,8) maddi yoksunluk çekmektedir (Tablo 9). Aile reisi erkek olan yaklaşık 13 milyon hanede ise yaklaşık 3 milyon hane (yüzde 17,7) maddi açıdan yoksundur. Veriler maddi yoksunluğun kadınların aile reisi olduğu hanelerde daha sık rastlanır bir sorun olduğuna işaret etmektedir.

Başka bir açıdan değerlendirildiğinde de benzer bir resim ortaya çıkmaktadır. Türkiye genelinde maddi yoksunluk içinde yaşayan 15,1 milyon kişinin 2 milyonu aile reisi kadın olan hanelerde, 13 milyonu ise aile reisi erkek olan hanelerde yaşamaktadır. Diğer bir deyişle, aile reisi kadın olan hanelerde yaşayan bireylerin yüzde 27,2’si, aile reisi erkek olan hanelerde yaşayan bireylerin ise yüzde 20’si yoksulluk içerisindedir.

Tablo 9: Erkeklerin ve kadınların aile reisi olduğu durumlarda maddi yoksunluk, 2011 (bin kişi)

 

Aile reisi kadın olan

Aile reisi erkek olan

Toplam hane sayısı (bin)

2.991

16.667

Yoksul hane sayısı (bin)

771

2.948

Yoksul hane oranı (%)

25,8

17,7

Toplam kişi sayısı (bin)

7.666

64.710

Yoksul hanede yaşayan kişi sayısı (bin)

2.088

12.993

Yoksul hanede yaşayan kişi oranı (%)

27,2

20

Kaynak: 2011 Yaşam ve Gelir Koşulları Anketi (TUIK); Betam

İki farklı kadın aile reisi profili

Kısaca özetlemek gerekirse kadın aile reisleri arasında iki farklı profil ön plana çıkmaktadır. Bir grup kadın aile reisi nispeten genç, eğitimli, işgücüne katılma ihtimali daha yüksek olan ve genelde tarım dışı sektörlerde ücretli / maaşlı çalışan kadınlardan oluşurken, diğer grup nispeten yaşlı, eğitim düzeyi düşük kadınlardan oluşmaktadır. Her ne kadar farklı sebepleri de olsa her iki grup için de çocuk sayısının nispeten az olduğu görülmektedir. Nispeten yaşlı grupta çocukların kendi hayatlarını başka hanelerde devam ettirdiklerini tahmin etmek zor değildir. Daha genç grupta ise çocuk yetiştirmenin maddi ve manevi maliyetlerinin tek ebeveyn için daha yüksek olması sebebiyle doğurganlığın  daha düşük olduğu düşünülebilir.

Her ne kadar farklı profillerden olursa olsun aile reisinin kadın olduğu hanelerde maddi yoksunluğun daha yaygın olduğu dikkat çekmektedir. Beslenme, ısınma ve giyinme ihtiyacı açısından değerlendirildiğinde aile reisi kadın olan her dört haneden birinin ve bu hanelerde yaşayanların yüzde 27,2’sinin maddi yoksunluk içerisinden yaşadığı görülmektedir. Bu oranlar aile reisinin erkek olduğu hanelerde daha düşüktür.

Gerek toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması gerek bu hanelerde yetişen çocukların fırsat eşitliğine sahip olması açısından kadın aile reislerinin görece durumlarının düzeltilmesini amaçlayan politikalar önemlidir. Bu bağlamda tasarlanacak politikaların kadınların işgücü bağlılıklarını kuvvetlendirmeye yönelik bileşenler içermesi elzemdir.



*Yrd. Doç. Dr. Gökçe Uysal, Betam, Direktör Yardımcısı, [email protected]

**Mine Durmaz, Betam, Araştırma Görevlisi, [email protected]

[1] Gelir ve Yaşam Koşulları Anketinde beslenme, ısınma ve giyim ile ilgili sorulan sorular şunlardır: “Her iki günde bir et, tavuk veya balık yiyebiliyor musunuz?”, “Evinizi yeterince ısıtabiliyor musunuz?” ve “Eskiyen giysilerinizi yenisiyle değiştirebiliyor musunuz?”

PAYLAŞ